Olijfolie door de eeuwen

Olijfolie wordt niet voor niets "het vloeibare goud" genoemd. Al millennia lang is het een fundament van de mediterrane beschaving, waarbij de rol ervan veel verder reikt dan alleen de keuken. Het begin ligt bij de godin Pallas Athene, die de stichters van een stad (die men ter ere van haar Athene heeft genoemd) een olijfboom schonk: zo was er voeding, verlichting, en warmte (brandhout).

In de oudheid was olijfolie de primaire bron voor kunstlicht. Kleilampen gevuld met olijfolie verlichtten huizen, tempels en publieke gebouwen. Het gaf een relatief schone vlam met weinig rook. (Bron: Plinius de Oudere, Naturalis Historia, Boek XV). 

Tot voor kort gebeurde het persen van olijven met de hand. Er was een eerste persing waarbij het sap (dat is: de olie) makkelijk uit het vruchtvlees werd geperst. Na een korte  pauze volgde een tweede persing. Vervolgens goot men heet water over de pulp heen, waarna de eerste warme persing volgde. Uiteindelijk werden de pitten ook geperst. Uit deze eeuwenlange traditie kennen we de verschillende kwaliteiten van olie; eerste koude persing, tweede persing, eerste warme persing. De eerste persing leverde extra vierge olie op. De warme persingen werden gebruikt voor verlichting. Tegenwoordig verkopen supermarkten deze lampolie als “mild” of (heel verwarrend) “extra olijfolie”. Deze "lampante" olie is rijk aan onverzadigde vetzuren, maar bevat geen antioxidanten en polyfenolen, die olijfolie de status van “superfood” hebben gegeven. Vandaar dat je altijd het advies krijgt om uitsluitend extra vergine olijfolie te gebruiken. Op veel verpakkingen tref je nog steeds de tekst “Verkregen uit eerste koude persing”. Dit is inmiddels een anachronisme. Alle olijfolie wordt mechanisch geperst, dus er is nog maar één (koude) persing. De drab die overblijft wordt opgehaald door de grote olijfolie bedrijven met de bekende merknamen. Zij verhitten deze (vaak beschimmelde) drab, voegen chemicaliën toe en persen er de restolie uit. Dit wordt geraffineerd en als “pommage”, “mild” of eenvoudigweg als “geraffineerd” aan onwetende consumenten verkocht. We raden deze olie af!

Religieuze en Spirituele Zalf

Olijfolie speelt een cruciale rol in religieuze rituelen. In het jodendom en christendom werd het gebruikt om koningen, priesters en profeten te zalven als symbool van goddelijke uitverkiezing en heilige geest. (Bron: De Bijbel, Exodus 30:22-25). God geeft aan Mozes specifieke instructies voor het maken van de "heilige zalfolie" op basis van vloeibare mirre, kaneel, kalmoes, cassia en een "hin" olijfolie. Ook in de huidige tijd zijn veel zalven en smeersels gebaseerd op extra vergine olijfolie (EVOO), zodat de geneeskundige werking van kruiden gecombineerd kan worden met de krachtige polyfenolen in EVOO.

Hygiëne en Lichaamsverzorging

Vóór de uitvinding van zeep reinigden de oude Grieken en Romeinen hun lichaam met olijfolie. Atleten smeerden zich volledig in vóór wedstrijden. Na de inspanning schraapten ze de olie, gemengd met zweet en stof, van hun huid met een metalen instrument genaamd een strigilis. (Bron: Homerus, Odyssee, Boek VI.) In de Odyssee wordt beschreven hoe Nausicaä olijfolie aan Odysseus geeft zodat hij zich kan wassen en insmeren na zijn schipbreuk. We weten nu dat olijfolie een antibacteriële werking heeft. Atleten die zich verwonden werden tegen infectie beschermt door de olijfolie. In de Renaissance gebruikten Italiaanse kledingmakers olijfolie om wol zacht te maken. Tot op de dag van vandaag is Italië één van de grootste producenten van wollen kleding (veelal van wol uit Nieuw Zeeland en Australië). Tegenwoordig wordt er zeep van olijfolie gemaakt, die zacht is voor je huid.

Een Symbool van Vrede en Overwinning

De olijftak (en de bijbehorende olie) is al sinds de oudheid een symbool van vrede. Bij de Olympische Spelen in de Oudheid kregen de winnaars geen gouden medailles, maar een krans van olijftakken en vaten kostbare olijfolie. (Bron: Pausanias, Beschrijving van Griekenland, Boek V - Elis). De bijbel vertelt in het verhaal van de Ark van Noah hoe een duif terugkomt met een olijventak, een teken dat er bewoonbaar land is. Veel organisaties en instellingen hebben de olijventak in hun symbool opgenomen als teken van (streven naar) vrede.

Gezondheid

Wat betreft gezondheid is olijfolie waarschijnlijk het meest bestudeerde voedingsmiddel ter wereld. Van de antieke geneeskunst tot moderne cardiologie: de rol van olijfolie is verschoven van een "wondermiddel" naar een wetenschappelijk onderbouwd onderdeel van een gezond dieet.

Geneeskunde en Farmacie

Hippocrates, de vader van de moderne geneeskunde, noemde olijfolie de "grote genezer". Het werd gebruikt voor de behandeling van huidziekten, wonden, spierpijn en zelfs maagklachten. (Bron: Het Corpus Hippocraticum.) In de verzameling medische geschriften van Hippocrates uit de 5e eeuw v.Chr. worden meer dan 60 (!) verschillende therapeutische toepassingen voor olijfolie genoemd. De moderne geneeskunde heeft olijfolie omarmd als een pijler in de strijd tegen hart- en vaatziekten, kanker, dementie, obesitas en vele andere aandoeningen. 

Hart- en vaatziekten

De belangrijkste doorbraak in de moderne wetenschap kwam door de ontdekking dat olijfolie helpt bij het verlagen van het "slechte" LDL-cholesterol en het beschermen van de bloedvaten. Dit effect wordt grotendeels toegeschreven aan de enkelvoudig onverzadigde vetzuren en polyfenolen. (Bron: The Seven Countries Study - Ancel Keys, 1958-1970). Het baanbrekende onderzoek van Ancel Keys toonde aan dat inwoners van Kreta en Zuid Italië een opvallend laag sterftecijfer door hartziekten hadden, ondanks een dieet met veel vet (olijfolie). Dit legde de basis voor de wereldwijde erkenning van het Mediterrane dieet. We weten nu dat de onverzadigde vetzuren in olijfolie helpen bij het reinigen van de lever, waardoor deze cholesterol beter kan reguleren. Verder bevat olijfolie oleuropeïne (een stof die een bittere reactie op je tong geeft) die cholesterol beschermt tegen oxidatie, hetgeen de belangrijkste oorzaak van dichtslibben (plague) en aderverkalking (atherosclerose) is.

Ontstekingsremmende werking

Extra vierge olijfolie bevat een specifieke stof genaamd oleocanthal. Deze stof heeft een biochemische werking die bijna identiek is aan die van ibuprofen; het remt de enzymen die verantwoordelijk zijn voor ontstekingen in het lichaam. (Bron: Nature - Beauchamp et al., 2005). In het artikel "Phytochemistry: Ibuprofen-like activity in extra-virgin olive oil" ontdekten onderzoekers dat 50 gram olijfolie per dag een vergelijkbaar effect heeft als een lage dosis pijnstillers, wat op lange termijn beschermt tegen chronische ziekten. Receptoren in je keel detecteren oleocanthal. Ongeveer 15 seconde na het doorslikken van olijfolie voel je een branderig gevoel. Je spraak valt kort weg en je moet misschien hoesten. Hoe heftiger deze (onschuldige) prikkel, hoe meer oleocanthal je olijfolie bevat. EH1200 bevat 5 keer meer oleocanthal dan gewone extra vergine, waardoor dagelijks gebruik van 20 ml voldoende is om dezelfde bescherming te krijgen.

Bescherming tegen Oxidatieve Stress

Olijfolie is rijk aan vitamine E en andere antioxidanten. Deze beschermen cellen tegen "vrije radicalen", die schade aanrichten aan DNA en kunnen leiden tot vroegtijdige veroudering en kanker. (Bron: PREDIMED-studie, Estruch et al., 2013/2018, gepubliceerd in The New England Journal of Medicine en the Journal of the American Heart Association). Het grootschalige klinische PREDIMED onderzoek bewees dat een dieet rijk aan extra vierge olijfolie het risico op beroertes en hartaanvallen met circa 40% vermindert ten opzichte van een vetarm dieet.

Spijsvertering en Microbiom

Al in de oudheid werd olijfolie gebruikt ter verzachting van maagzweren. Modern onderzoek suggereert dat de olie de groei van gezonde darmbacteriën bevordert en de groei van de schadelijke Helicobacter pylori (veroorzaker van maagzweren) remt. (Bron: Journal of Agricultural and Food Chemistry - Romero et al., 2007). Dit onderzoek toonde aan dat de polyfenolen in olijfolie effectief zijn tegen verschillende stammen van de bacterie H. pylori. Wie regelmatig last heeft van maagzuur kan door dagelijks gebruik van olijfolie de klachten verminderen. Olijfolie vormt een beschermend laagje op de maagwand en remt de afgifte van maagzuur door hormonale signalen.

Alzheimer’s

Nadat cardiologen olijfolie een belangrijke rol in het DASH dieet (Dietary Approach to Stop Hypertension) gaven, konden neurologen niet achter blijven. De rol van olijfolie bij de preventie en vertraging van dementie en de ziekte van Alzheimer is een van de meest opwindende gebieden in het huidige neurologische onderzoek. Wetenschappers kijken hierbij vooral naar hoe de stoffen in extra vierge olijfolie (EVOO) de hersenen beschermen tegen fysieke aftakeling. De ziekte van Alzheimer wordt namelijk gekenmerkt door de ophoping van het eiwit bèta-amyloïde in de hersenen. Deze vormen "plaques" die de communicatie tussen hersencellen verstoren. Onderzoek wijst uit dat oleocanthal (een stof in olijfolie) de aanmaak van twee belangrijke eiwitten stimuleert die helpen deze giftige plaques uit de hersenen te verwijderen. (Bron: ACS Chemical Neuroscience - Abuznait et al., 2013). In de studie "Olive Oil-Derived Oleocanthal Enhances β-Amyloid Clearance" werd aangetoond dat oleocanthal de bloed-hersenbarrière helpt om amyloïde-eiwitten efficiënter af te voeren.

Vermindering van Neuro-inflammatie

Alzheimer wordt tegenwoordig vaak gezien als een ziekte waarbij chronische ontstekingen in de hersenen een grote rol spelen. De antioxidanten in olijfolie, met name de polyfenolen, werken als een schild voor de neuronen en verminderen deze ontstekingsreacties. (Bron: Aging Cell - Lauretti et al., 2017). Onderzoekers aan de Temple University ontdekten dat muizen die dieet kregen met extra vierge olijfolie significant betere geheugenprestaties hadden en minder synaptische schade vertoonden dan de controlegroep.

Behoud van de Bloed-Hersenbarrière

Een minder bekend aspect van Alzheimer is het "lekken" van de bloed-hersenbarrière, waardoor schadelijke stoffen de hersenen kunnen binnendringen. Recente klinische studies bij mensen laten zien dat olijfolie de integriteit van deze barrière verbetert en de hersenconnectiviteit versterkt. (Bron: Nutrients - Kaddoumi et al., 2022). In deze studie, uitgevoerd bij mensen met milde cognitieve stoornissen, bleek dat de consumptie van EVOO leidde tot een verbetering van de hersenfunctie en een afname van neuro-inflammatie, zichtbaar op MRI-scans.
De voordelen worden vooral gezien bij langdurige, dagelijkse inname als onderdeel van een gezond voedingspatroon. Neurologen zijn daarom met het MIND dieet gekomen (MIND = Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay). MIND is in essentie het Mediterrane Dieet, maar zonder rode wijn. Het MIND-dieet gebruikt olijfolie als de primaire vetbron. Studies hebben aangetoond dat strikte naleving van dit dieet het risico op Alzheimer met wel 53% kan verlagen.

Kanker

Inwoners van de landen rond de Middellandse Zee krijgen in het algemeen meer UV. Ook wordt er meer gerookt en ligt de alcoholconsumptie hoger. Dit zijn drie belangrijke veroorzakers van kanker. Toch ligt het percentage mensen dat kanker ontwikkelt aanzienlijk lager dan in Nederland, Duitsland en Scandinavië. Vooral bij darmkanker, borstkanker en prostaatkanker zijn de verschillen met het noorden al tientallen jaren opvallend. Voor een deel is dit te verklaren door een lagere vleesconsumptie en meer fysieke arbeid. Maar het lagere risico wordt vooral toegeschreven aan olijfolie. De polyfenolen in extra vierge olijfolie, en met name het bitter-smakende oleuropeïne voorkomt dat vrije radicalen schade aanrichten aan je DNA. DNA-schade is de eerste stap naar het ontstaan van kankercellen. Daarnaast blijkt oleocanthal in olijfolie (de stof die de peperige afdronk verzorgt) in laboratoriumsettings kankercellen te doden zonder gezonde cellen aan te tasten, door de membranen van de "afvalzakjes" (lysosomen) in de kankercel te doorbreken.

Het was reeds bekend dat oleocanthal ontstekingsremmend werkt. Chronische ontstekingen zijn een voedingsbodem voor tumoren. De ontstekingsremmende werking van olijfolie verlaagt dit risico. (Bron: The PREDIMED Study 2013/2018). 

Het grootschalige PREDIMED onderzoek toonde ook aan dat vrouwen die een mediterraan dieet volgen met dagelijks  veel olijfolie een aanzienlijk lager risico hadden op borstkanker vergeleken met de groep die een vetarm dieet volgde.

Conclusie

Al duizenden jaren heeft olijfolie een heilzame invloed op de gezondheid van mensen. Gezonde olijfolie is van extra vergine kwaliteit, heeft een licht bittere smaak en geeft na het doorslikken een prikkelende reactie in de keel. De olijfolies die je op deze site aantreft voldoen aan deze criteria en dragen bij aan een lang, gezond leven. Grow Old. Look Young.